Nếu đọc trình thuật Thương Khó trong Phúc Âm Mátthêu một cách nghiêm túc, người ta sẽ nhận ra một điều không dễ chấp nhận: Rốt cuộc không ai thực sự đứng vững. Không có “nhân vật anh hùng”, không có “phe chính nghĩa” rõ ràng. Tất cả đều thất bại theo cách này hay cách khác.
Trước hết là Giuđa Ítcariốt. Ông không phải là một kẻ xa lạ; ông là người trong nhóm Mười Hai môn đệ thân tín nhất của Chúa Giêsu. Nhưng chính ông lại là người chủ động phản bội Thầy mình. Điều đáng nói là: ông không hành động trong cơn bộc phát, mà có tính toán. Ba mươi đồng bạc, một cái giá rẻ mạt, lại đủ để Giuđa bán Thầy. Nhưng bi kịch của Giuđa không dừng ở phản bội; nó kết thúc trong tuyệt vọng. Ông nhận ra mình sai, nhưng không còn đường quay lại. Đây là một kiểu thất bại rất con người: biết mình sai, nhưng không đủ sức tin vào sự tha thứ.
Kế đến là Phêrô. Nếu Giuđa là kẻ phản bội có tính toán, thì Phêrô lại là kẻ sụp đổ vì yếu đuối. Ông đã từng lớn tiếng tuyên bố trung thành, sẵn sàng chết vì Thầy. Nhưng chỉ cần một đêm, trước vài câu hỏi của những người vô danh, ông chối Thầy ba lần. Không phải dưới tra tấn, không phải trước tòa án, mà chỉ trong một sân nhà, giữa những người hầu. Sự thật khá phũ phàng: lời hứa mạnh mẽ không bảo đảm cho sự trung tín. Con người thường đánh giá quá cao sức mạnh của chính mình.
Rồi đến các môn đệ còn lại. Họ không phản bội, cũng không chối Thầy công khai, nhưng họ bỏ chạy trốn hết. Khi tình hình trở nên nguy hiểm, họ biến mất tiêu. Đây là dạng thất bại âm thầm hơn, nhưng không kém phần rất thật: Tránh né, không dám đối diện. Không dấn thân khi cái giá trở nên quá cao. Đó là một thứ trung thành có điều kiện, có tính toán.
Nhưng câu chuyện không dừng ở nhóm môn đệ. Hệ thống tôn giáo, những người lẽ ra phải nhận ra Thiên Chúa, lại trở thành lực lượng kết án và giết chết Người. Các thượng tế và kỳ mục không tìm kiếm sự thật; họ tìm cách hợp thức hóa một bản án đã có sẵn. Luật lệ, thay vì phục vụ công lý, lại bị sử dụng như công cụ. Đây không phải là sự thiếu hiểu biết; đây là sự bóp méo có ý thức.
Đến lượt quyền lực chính trị, nơi quan La Mã Phongxiô Philatô xuất hiện. Ông không phải là người Do Thái, và theo trình thuật, ông nhận ra Đức Giêsu vô tội. Nhưng ông vẫn ký bản án. Tại sao? Vì áp lực, vì sợ mất ổn định, vì muốn giữ địa vị của mình. Ông rửa tay nhằm chối bỏ trách nhiệm, một cử chỉ mang tính biểu tượng, nhưng thực tế, ông vẫn phải chịu trách nhiệm về những gì ông làm. Đây là kiểu thất bại quen thuộc của quyền lực: Họ biết điều đúng, nhưng vẫn chọn điều có lợi.
Và cuối cùng là đám đông. Họ không có quyền lực như các lãnh đạo, cũng không có mối tương quan thân thiết như các môn đệ. Nhưng họ có lực lượng, có tiếng nói. Và họ đã chọn để cứu tên cướp Baraba thay vì Đức Giêsu. Đám đông thường không suy nghĩ sâu; họ bị dẫn dắt, bị kích động, và dễ dàng quay lưng. Hôm trước có thể tung hô, hôm sau có thể kết án. Đây là một trong những thực tế đáng ngại nhất của con người có tính hùa theo đám đông.
Nhìn toàn cảnh, ta thấy gì? Không phải một vài cá nhân sai lầm, mà là một sự thất bại mang tính hệ thống: Bạn hữu thất bại, lãnh đạo tôn giáo thất bại, quyền lực chính trị thất bại, quần chúng cũng thất bại. Không ai là đứng vững cả, tất cả đều thất bại. Điều này buộc người đọc phải đặt câu hỏi cho chính mình: Tôi ở đâu trong câu chuyện này? Rất dễ để lên án Giuđa, nhưng ai dám chắc mình chưa từng “đánh đổi” điều đúng vì lợi ích nhỏ bé? Rất dễ để tội nghiệp Phêrô, nhưng ai chưa từng nói mạnh rồi làm yếu? Rất dễ để phê phán Philatô, nhưng ai chưa từng chọn an thân thay vì sự thật?
Mátthêu dường như không cho phép người đọc giữ khoảng cách an toàn. Ông không kể câu chuyện để chúng ta quan sát, mà để chúng ta nhận ra chính mình trong đó. Và đây là điểm then chốt: nếu toàn bộ con người đều thất bại, thì ơn cứu độ không thể đến từ con người, không đến từ lòng đạo đức, không đến từ hệ thống, cũng không đến từ quyền lực. Nó phải đến từ nơi khác, người khác.
Nói tóm lại, trình thuật Thương Khó lột trần ảo tưởng của con người về chính mình. Nó phá vỡ niềm tin rằng “chỉ cần cố gắng là đủ”, hay “mình khác với những kẻ kia”. Không, Mátthêu cho thấy, bất cứ ai cũng có thể sụp đổ, tùy hoàn cảnh nào thôi. Và chính trong bối cảnh đó, hình ảnh Đức Giêsu nổi bật lên, không phải như một nạn nhân đơn thuần, một kẻ bị coi là thất bại trong mắt người đời, mà như người duy nhất không thất bại dưới cái nhìn của Thiên Chúa. Đó là một điểm chính yếu trong trình thuật Thương Khó mà Mátthêu muốn truyền tải đến người đọc.
Lm. Vui Chứng Nhân.
(Facebook Don Joy)
